Obulumi bw’omumiro kintu ekisobola okutuuka ku muntu yenna, omuto n’omukulu. Emirundi mingi kiva ku buwuka obuleeta ssenyiga oba obulwadde obulala obukwata mu mbeera y’okufulumya n’okuyingiza empewo. Omuntu bw’afuna obulumi buno, kiba kyetaagisa okumanya obunene bw’ensonga eno n’okutegeera oba eddagala ly’awaka liyinza okuyamba oba kiba kyetaagisa okulaba omusawo mu kliniki ey’ekikugu. Okumira emmere kufuuka kuzibu, era n’eddoboozi liyinza okukyuka, ekintu ekireeta okutya eri abantu bangi naye nga kiba kisobola okujjanjabwa mu ngeri ey’amangu.

Omuko guno guliwo ku lw’okumanyisa naye ssi kigezo kya bulwadde oba obujjanjabi okuva eri abasawo abakugu. Nnyabo/Ssebo, saba omusawo wo akukubeere mu mbeera yo ey’obulamu.

Obuwuka bwa Viral ne Bacterial obuleeta obulwadde

Obulwadde bw’omumiro butera okuva ku buwuka obw’enjawulo, nga muno mulimu obuwuka obwa viral n’obwa bacterial. Obuwuka obwa viral bwe businga okuleeta obulumi bw’omumiro, era buno butera okujja ne ssenyiga oba kifuba. Mu mbeera eno, omuntu ayinza okufuna obulumi obutali bungi nnyo naye nga bumumalamu amaanyi. Ku luuyi olulala, obuwuka bwa bacterial, naddala obwo obuyitibwa streptococcus, buleeta obulwadde obw’amaanyi obuyitibwa strep throat. Obulwadde buno butera okuleeta okuzimba mu mumiro, okufuna ebbugumu ly’omubiri ery’amaanyi, n’okuzimba kw’obusanjere obuli ku bulago. Okumanya enjawulo wakati w’obuwuka buno kikulu nnyo kubanga obujjanjabi obuweebwa bukyuka okusinziira ku kika ky’obuwuka obukulumya. Obulwadde obuva ku virusi butera okugenda bwokka naye obuva ku bacteria bwetaaga eddagala lya antibiotics ery’amaanyi.

Eddagala n’obujjanjabi obuyamba okuweweeza obulumi

Okufuna eddagala erituufu kiyamba nnyo mu kufuna relief oba okuwummulamu obulumi mu kiseera ekifupi. Waliwo eddagala erisobola okugulwa mu maduuka g’eddagala nga tewali kiwandiiko kya musawo, naddala lye bayita pain killers okukendeeza ku bulumi n’okuzimba. Eddagala lino liyamba nnyo omuntu okusobola okumira emmere n’amazzi nga talumizibwa nnyo. Okwongereza ku ddagala ly’omu maduuka, waliwo eddagala ly’awaka ery’obuwangwa erikola obulungi. Okugeza, okunywa amazzi agookya omuli omubisi gw’enjuki n’ennimu kiyamba nnyo okugonza omumiro n’okusirisa obulumi. Kino kikola ng’obujjanjabi obusooka obusobola okuyamba omuntu okudda mu mbeera nga tannaba kufuna buyambi bwa musawo mukugu. Okunywa amazzi amangi nakyo kikulu nnyo okukuuma omumiro nga si mukalu.

Enneeyisa y’omumiro n’obulumi obubaawo nga omira

Okutegeera enneeyisa y’omumiro oba anatomy kikuyamba okumanya we wava obulumi. Omumiro mulimu ebitundu ebiwerako nga pharynx, larynx, ne tonsils. Obulumi bw’omira (swallow) butera okubaawo nga ebitundu bino bizimbye oba nga biriko obuwuka obuleese inflammation. Okuzimba kuno kuleetera emmira y’emmere okuba enzibu n’okuleeta obulumi obungi obuyinza n’okutuuka mu matu. Omuntu bw’aba n’obulwadde buno, eddoboozi lye nalyo liyinza okukyuka ne lifuuka eggonvu oba ne liggwaamu ddala. Kino kiva ku larynx okuba nga ezimbye. Okumanya nti obulumi buno buyinza okuva mu bitundu eby’enjawulo kiyamba omusawo okuzuula obulwadde obutuufu obukuluma ne bamuwa care esaanidde.

Okukuuma obuyonjo n’okudda mu mbeera amangu

Obuyonjo (hygiene) kintu kikulu nnyo mu kwewala n’okujjanjaba obulwadde bw’omumiro. Okunaaba mu ngalo buli kiseera kiyamba okukendeeza ku kusaasaanya obuwuka obuyinza okuleeta obulwadde mu mumiro. Mu kiseera ky’olwadde, kiba kirungi okukozesa ebintu ebyo byokka ebiryo okwewala okusaasaanya obulwadde eri abantu abalala mu maka. Okudda mu mbeera amangu (recovery) era kwetaaga okuwummula ekiseera ekimala n’okukendeeza ku kwogera ennyo okusobola okuwa eddoboozi lyo akadde okuwummula. Okukuuma obulamu obulungi (wellness) nga olya emmere erimu bitamiini kiyamba omubiri gwo okulwanyisa obuwuka obuba bukuzinze. Okwewala ebintu ebinyiiza omumiro nga omukka gw’entaaba oba empewo ennyogovu ennyo nakyo kiyamba mu kuwona amangu.

Lwaddi lwolina okulaba omusawo oba okugenda mu kliniki?

Newakubadde obulumi bw’omumiro butera okugenda bwokka, waliwo embeera we kiba kyetaagisa okulaba omusawo (doctor) mu kliniki ey’ekikugu amangu ddala. Singa obulumi bumala ennaku ezisukka mu ssatu nga tebulaga kukendeera, oba nga ofunye ebbugumu ly’omubiri ery’amaanyi, kiba kirungi okugenda mu ddwaaliro. Embeera endala eyetaaga obuyambi bw’amangu gwe muntu okulemererwa okumira amazzi oba emmere, oba okulemererwa okufulumya empewo obulungi. Abasawo mu kliniki basobola okukola okukebera okw’enjawulo nga throat swab okuzuula oba obulwadde buva ku bacteria. Singa kizuulwa nti olwadde strep throat, omusawo ajja kukuwa eddagala lya antibiotics erijja okukuwonya mu nnaku ntono. Okugenda mu ddwaaliro amangu kiyamba okwewala obuzibu obulala obuyinza okujjawo nga obulwadde obwo tebujjanjabiddwa.

Ebisale n’ebitongole ebiwa obujjanjabi bw’omumiro

Okufuna obujjanjabi bw’omumiro kisinziira ku kika ky’obulwadde n’eddwaaliro ly’ogendamu. Mu Uganda n’ensi yonna, ebisale bino byawukana okusinziira ku buweereza obuweebwa n’obukugu bw’abasawo.

---

---

Ebisale, emiwendo, oba enteebereza z’ebisale ebimenyeddwa mu muko guno bisinziira ku nteebereza eziriwo kati naye biyinza okukyuka ekiseera kyonna. Kikubirizibwa okukola okunoonyereza kwo ku bubwo nga tonnasalawo ku nsonga z’ensimbi.

Okumaliriza, obulwadde bw’omumiro busobola okujjanjabwa mu ngeri nnyingi singa omuntu afaayo amangu. Okutegeera obubonero, okukozesa eddagala erituufu, n’okukuuma obuyonjo bintu bikulu nnyo mu kukendeeza obulumi n’okudda mu mbeera. Bw’oba n’obuzibu obulemeredde, tokandaalirwa okulaba omusawo okusobola okufuna obujjanjabi obw’ekikugu obunakuwonya obulwadde buno n’okukuuma eddoboozi lyo nga ddungi.